در اين قسمت قصد داريم به زندگي و آثار «ماركوس ترنتيوس وارو» از آخرين بخش دوره جمهوري رم باستان بپردازيم.

ماركوس ترنتيوس وارو در 116 ق.م ر سابيناي ايتاليا متولد شد. در رم و آتن به تحصيل پرداخت و پس از آن ژوليوس سزار به عنوان هديه، سرپرستي كتابخانه عمومی رم را به او محول كرد. انتخاب وارو به اين سمت مي‌تواند توضيحي مناسب براي ظرفيت سياسي دوره حكومت سزار باشد. در واقع سزار نگران اين مساله بود كه خاطره  دنياي جديدي كه سعي داشت به ظهور برساند، براي انتقال به نسل‌هاي آينده از صفحات تاريخ حذف شود و بنابراين،‌ اين ديكتاتور رمي وارو را در اين سمت به عنوان حافظي براي تاريخ آن دوران گماشت. وارو مدتي نيز مشاور آگوستوس در مسائل مذهبي بود و سرانجام در 27 ق.م در رم درگذشت.

آثار:

وارو پيش از آنكه شاعري اخلاقگرا باشد، به مسائل آموخته شده زمان مي‌پردازد. او در بررسي‌هاي خود به جمع‌آوري معلومات كهن در تمام عرصه‌ها اهتمام مي‌ورزد و اين مطالب را در دايره‌المعارفي منتشر مي‌كند. در حقيقت آثار وارو در حدود 600 تا 700 جلد كتاب است كه بيشتر آنها از بين رفته‌اند و تنها 8 كتاب از آثار او باقي مانده است.

در باب زبان لاتين (De Lingua Latina): وارو در اين كتاب به بررسي زبان لاتين از گذشته تا به آن تاريخ از ادبيات رم مي‌پردازد.

در باب شعر «De Poetis»: اين كتاب با نگاهي ويژه به مشكلات حل شده توسط افلاطون سعي در حل مسائل مذهبي و عقايد كفرآميز و غيرمذهبي دارد.

كهن شناسي (Antiquitaes): شامل 15 كتاب در باب حقوق انساني است كه بدون ترتيب بندي زماني ومكاني كلي،‌ به شجره ‌نامه خانواده‌هاي عاليرتبه مي‌پردازد.

در باب روستا (De rerustica): در اين كتاب گذري بر علوم جغرافي، كشاورزي، هندسه و رياضي مي‌كند و در پايان با چارچوبي از نظام‌هاي مختلف فلسفي به نتيجه‌گيري نهايي مي‌رسد.

بررسی آثار:

در باب روستا: اين اثر در 3 كتاب تدوين شده است. كتاب اول درباره كشاورزي عمومي است. كتاب دوم درباره پرورش حيوانات اهلي و كتاب سوم درباره حيوانات خانگي است. در اين كتاب به علاوه درباره تغذيه و ايدئولوژي مالكان ثروتمند زمين‌ها و فرآيند تمركززايي زمين‌هاي كشاورزي نيز مباحثي مطرح شده است. از ويژگي‌هاي اين اثر مي‌توان به عمق شناخت ماده مورد بررسي، بيان مطالب، سرزندگي بيان، بذله‌گويي و عشق به زندگي سالم در زمين‌هاي كشاورزي اشاره كرد.

كهن شناسي: در 41 كتاب درباره سن آگوستينو گردآوري شده است كه از نظر ساختاري و مفهومي به دو بخش تقسيم مي‌شود. به طوري كه كتاب‌هاي 1 تا 25 درباره مفاهيم كفرآميز كهن و كتاب‌هاي 26 تا 41 درباره مقدسات تاريخي به خصوص تاريخ سازماني و اجتماعي مردم رم به عنوان يك ارگانيسم واحد تكامل است.

تصويرها (imagines): اين اثر كه بيشتر با عنوان زندگي‌نامه (Hebdomades) شناخته مي‌شود، شامل 700 پرتره از مشاهير لاتيني و يوناني است و در كنارهر يك از پرتره‌ها يك مدح منظوم و يك روايت منثور آمده است و در مجموع اين كتاب به شخصيت‌هاي مختلف از افسران،‌ سياستمداران، فيلسوفان تا شاعران، اديبان و ... پرداخته است. كتاب تصويرها، در حقيقت اولين كتاب مصور جهان است.

در باب زبان لاتين: اين كتاب شرح نظام‌مند دستور زبان لاتين است. اين اثر در 3 بخش تقسيم شده، بخش نخست درباره ريشه شناسي (Etymology) است و كتاب‌هاي 2 تا 7 را در بر مي‌گيرد. كتاب‌هاي 6 تا 13 مربوط به بخش دوم و شامل تئوري صرف دستور زبان و كتاب‌هاي 14 تا 25 بخش سوم و درباره نحو است.

از كتاب‌هاي 5 تا 10، 3 كتاب اول درباره ريشه شناسي صحبت مي‌كند، در حالي كه كتاب‌هاي 3 تا 10 به بررسي مساله باب روز يعني سامانگرايي و سامانگريزي (پديده‌هاي زبانشناسي)‌ مي‌پردازد و وارو در این  عرصه خود پيرو سامانگريزي در مساله ماهيت زبان است.

منطقدان‌ها (Logistorici): در 76 كتاب گردآوري شده و در حقيقت مجموعه‌اي از موضوعات مختلف تاريخي و فلسفي همراه با مدارك مستند است. عنوان هر كتاب نام يك شخصيت تاريخي است كه بياناتي در باب تم مورد بحث كتاب دارد. به عنوان مثال ماريوس درباره اقباس و شانس و كاتولوس درباره آموزش آزاد نظريه‌پردازي كرده‌اند.

آيين‌نامه (Discip Linarum): اين مجموعه در 9 كتاب تهيه شده است و در حقيقت دايره‌المعارفي از فنون آزاد و متنوع است كه از دستور زبان،‌ گويش شناسي،‌ هندسه و رياضي، نجوم،‌ موسيقي،‌ پزشكي در شكل ارگانيك و صنايع دستي را در بر مي‌گيرد.

طنزنامه مينيپوسي (Saturae Menippeae): در 150 كتاب با موضوعات آموزنده در قالب طنز ودر رقابت با نثر مسجع مينيپئو اهل گادارا (Menippeo da Gadara)، فيلسوف نفي‌گراي يوناني نيمه اول سده سوم قبل از ميلاد، سروده است. از نظر محتوايي، وزن و زبان، اين مجموعه بسيار ارزشمند بوده و ابزاري ايده‌آل براي بيان ديدگاه نويسنده از دنيا و ايده‌آل سازي تزكيه گذشتگان مي‌باشد.