آثار: عناوین و نمایش ها

ترنس در مجموع 6 کمدی (اقتباس از آثار یونانی) نوشته است که خوشبختانه تمام آنها تا این زمان باقی مانده اند. این آثار در زمان حیات وی همگی به صحنه رفته اند و خود او نیز کارگردانی آنها را به عهده داشته است. ترنس در 166 ق.م اولین نمایش کمدی خود را که «آندریا» (دختر جزیره آندروس) نام دارد به روی صحنه برد و در 165 ق.م کمدی «مادر شوهر» را به نمایش درآورد. اما متاسفانه در هر دو نمایش، حاضرین در سالن به دلیل تماشای نمایش مشت زنی و راه رفتن روی طناب که به طور همزمان در حال اجرا بود، تئاتر را ترک کردند.

وی در 163 ق.م نمایشنامه "خود آزار" و در سال 161 ق.م کمدی های «خواجه» و «فورمیو» را اجرا کرد. نمایش «خواجه» به علت اینکه از نظر سبکی بسیار شبیه به کمدی های پلاوتوس بود، در آن زمان به عنوان بزرگترین موفقیت ترنس شناخته شد.

در 160 ق.م در مراسم خاکسپاری لوسیوس امیلیوس پائولوس (Lucius Emlius Paolus) پدر سیپیو امیلیوس، ترنس آخرین کمدی خود، یعنی «برادران» را به روی صحنه برد. پس از اجرای این نمایش بار دیگر شانس خود را در اجرای نمایش «مادر شوهر» امتحان کرد، اما اینبار نیز حضار تئاتر را به دلیل تماشای نمایش گلادیاتورها ترک کردند. این اتفاق زمانی رخ داد که یک سوم نمایش اجرا شده بود، اما باقی تماشاچیان به دلیل حضور معروفترین هنرپیشه زمان، «آمبیویوس تورپیونوس» (Ambivius Turpionus) که از پرده دوم وارد صحنه شد، در سالن ماندند و ادامه نمایش را تماشا کردند.

کمدی ها: محتوا، ساختار، بررسی آثار و الگوبرداری ها

آندریا (Andria): تم اصلی این کمدی برپایه درگیری بین نسلی قرار گرفته است. رابطه بین پدر و پسر که به صورت کامل و بنیادی وابسته به ارزش های انسانی است. طرح کلی نمایاندن ایده آل های اخلاقی به جوانان است که در تمام آثار ترنس دیده می شود، اما این تم در نمایش آندریا به صورت جدی تری با عناصر سنتی یونانی در آمیخته است. در واقع ترنس آندریا را از «دوکمی آندریا» و «پرینثیا» اثر مناندر (نویسنده یونانی) اقتباس کرده است.

مادرشوهر (Hecyra): کمدی این داستان درباره روابط داخلی دو خانواده است که تقریبا به طور کامل براساس سبک «مکان حالت» (Stataria) نوشته شده است. سبک «مکان حالت» که از سبک های خاص خود ترنس می باشد، براساس دو ویژگی «حس خانواده» و «دکور اجتماعی» استوار شده است.

این دو تم بیشتر از اینکه وابسته به عمل خود باشند، به فضای داستان، آرزوهای مخفی و دینامیک (دارای دیالوگ) بین اشخاص و عمق شخصیت پرسوناژها وابسته هستند.

خودآزار (Heauitontimorumenos): در این کمدی ترنس با استفاده از سطح وسیعی از داده ها به عناصر بنیادی، صحنه های استاتیک، حرکات تئاتری و انواع عناصر کمدی سنتی، از نگاهی تازه به بررسی آموزش ارتباط میان والدین و فرزندان می پردازد. این اثر نیز همچون کمدی «مادر شوهر» تقریبا به طور کامل براساس «مکان حالت» (Stataria) و نگاه به شخصیت درونی انسان ها استوار شده است. در واقع ترنس در «خودآزار» با تحقیق درباره ویژگی های خاص شخصیت ها و شناخت جزئیات بزرگ و کوچک روانشناسی، قهرمان ها (به خصوص دو قهرمان سالمند) را خلق می کند.

خواجه (Eunuchus): این کمدی الهام گرفته از سبک کمدی پلاوتوس است، به همین دلیل در این اثر نشاط و توجه به شخصیت ها و برقراری ارتباط با رمی ها به طور متعارف تری رعایت شده است.

فورمیو (Phormio): همانطور که پیداست، عنوان این کمدی از نام یکی از شخصیت های داستان گرفته شده است. فورمیو شخصیتی است که تنها در قسمت های پایانی وارد صحنه می شود، اما همیشه به صورت غیرمستقیم در نمایش حضور دارد، چنانکه می توان گفت که موتور داخلی داستان به شمار می رود. در این اثر نیز از تم تضاد میان نسل ها و اتفاقاتی که در دو خانواده بین والدین و فرزندان رخ می دهد، استفاده می شود. به طوری که ترنس این دو نسل را تقریبا با گستردگی فضا اهمیت پدرها به روابط با فرزندان و اعمال قهرمان ها به شکل دو مانع در مقابل هم قرار می دهد.

برادران (Adelphoe): این اثر برپایه یک حرکت دراماتیکی از ابتدا روی تضاد شخصیت ها بنیان گذاشته شده است. در واقع در این نمایش تضاد میان انسان های سنتی و سنت گرا و آزادیخواه و لیبرال به سادگی به تصویر کشیده می شود،این کمدی نیز الهام گرفته از آثار مناندر است.

تکنیک های تئاتری و ایدولوژی ترنس

همانطور که اشاره شد ترنس ۶کمدی هلنی (یونانی ) نوشته است. اما این آثار از نقطه نظرتکنیکی و شرح در محتویات جدید ایدئولوژیکی با کمدی یونانی متفاوت است. اما از آنجا که این کمدی ها با آثار پلاوتوس نیز متفاوت بود، مردم رم نمی توانستند با این کیفیت بالا ارتباط برقرار کنند. در حقیقت تماشاچی رمی به تئاتر پلاوتوس که سخن از ارتباط میان شخصیت ها برپایه فریبکاری، خشونت و دروغگویی استوار شده، عادت کرده بود و این مهمترین دلیل شکست آثار استثنایی ترنس به شمار می رفت که حاوی یک پایان مخفی ولی از پیش برنامه ریزی شده بود. اما این ناکامی ها برای ترنس بسیار عجیب بود، چرا که او از پیروان «دایره سیپیو» بود که تا آن زمان تبدیل به یکی از مدهای روز شده بود. با وجود این ترنس هیچگاه از ایده آل های خود به خاطر خشنودی عامه مردم که می توانستند مهمترین مشوق هایش باشند، دست نکشید و به جای استفاده از آثار پلاوتوس، همچنان به شیوه های باز تولید آثار یونانی پرداخت.

ارتباط با الگوها و تفاوت با پلاتوس در تکنیک، سبک و زبان

4 اثر از 6 کمدی ترنس الهام گرفته از آثار مناندر هستند و تنها «مادر شوهر» و «فورمیو» از آثار یک کمدی نویس دیگر یونانی به نام «آپولودروس از کاریستوس» (Apollodorus of Caristus) اقتباس شده اند که هیچ اطلاعی درباره این کمدی نویس در دست نیست. ترنس برخلاف پلاوتوس، از آثار یونانی دقیقا همانگونه که هستند و بدون سوررئال های تحمیلی برای سازگاری با فرهنگ رمی استفاده می کند. تفاوت حایز اهمیت ترنس با پلاوتوس در نیاز ارتباط با تماشاچی از طریق سبک و زبان است. در آثار ترنس عدالتی پرمایه و تعادلی منزه که از فرهنگ داره سیپیو (حلقه سیپیو) به عاریت گرفته شده، به صورت یکپارچه و منسجمی مورد استفاده قرار می گیرد. همچنین ما نمی توانیم در این آثار نشاط تحرکی فیزیکی، بازی کلمات و تقلیدهای مضحکانه سبک های تراژیک پلاوتوس را پیدا کنیم. در حقیقت ترنس به طرز وسواس گونه ای از گفتار مردمی و عامیانه اجتناب می کند و با به کارگیری زبان و مکالمات دستوری به یک سبک و زبان متین، جدی و طبیعی دست می یابد و با کمک آن، وقار و سادگی را آموزش می دهد. اما حتی در هسته کمدی های ترنس نیز عشق های با مانع پیدا می شود که سرانجام به خوشبختی می انجامد. پرسوناژها، جوانان عاشق، دختران صادق و ... هستند که در آنها نیز کلیشه های معمول چند پهلو و مبهم، فریبکاری و ... دیده می شود. به طوری که به جز نمایش «برادران» یعنی در 5 نمایش از 6 کمدی نمایش با ازدواج زوج عاشق پایان می یابد. ترنس به روش خود و برخلاف پلاوتوس به تکمیل سبک داستانی مناندر می پردازد. آنچنانکه در روابط جوانان کمدی های ترنس، انسجام، اعتماد و باور بیشتری نسبت به کمدی های پلاوتوس به چشم می خورد. دیگر تفاوت مهم میان پلاوتوس و ترنس در استفاده از شرح آغازین نمایش است. پلاوتوس همواره در شرح نمایش های خود، برای اینکه تماشاگر را از ابتدا برای داستان آشنا کند، تمام اطلاعات مربوط به نمایش را بیان می کند، اما در ترنس در مقدمه ابتدایی تنها اطلاعاتی در حد نقد و ادبیات کمدی به مخاطب می دهد و از روش خود در مقابل اتهاماتی که به او وارد می شود، دفاع می کند.

تئاتر ناتورالیستی

ترنس در نمایش های خود سعی می کند تا با هدف تمام فرآیندهای متاتئاتری که خاص پلاوتوس است، تماشاگر را به صورت اخلاقی با احساسات شخصیت ها درگیر و آشنا کند اما با این کار تنها به سرگرم کردن تماشاچی اکتفا نکرده و به انتقال  یک پیام اخلاقی نیز می پردازد.

کمدی «مکان حالت» (Statria) و روانشناسی شخصیت ها

در خصوص مفهوم و معنی واقعی کلمه کمدی «مکان حالت»، بحث های زیادی میان منتقدان آثار ترنس مطرح شده است. این کلمه که توسط خود ترنس ساخته شده، به اعتقاد بسیاری بدین معنا است که کمدی تنها حرکت نیست، بلکه بررسی روانشناسانه شخصیت ها نیز است. به طوری که ترنس با استفاده از این سبک برخلاف کمدی پلاوتوس که تنها در خدمت حرکت و الفاظ مضحک است، تماشاگر عام را بر آن می دارد، تا با احساسات شخصیت ها ارتباط برقرار کند. بنابراین شاید دقیق تر باشد، بگوییم: کمدی Statria هنگامی رخ می دهد که صحنه با تعقیب های سرگرم کننده، پیگردها، هیاهوها و صحنه های کمدی و مضحک حرکت نمی کند.